Jamil Salmi
Jamil Salmi là Giáo sư danh dự về chính sách giáo dục đại học tại Đại học Diego Portales, Santiago, Chile. E-mail: [email protected].
Các trường đại học đã phải đối mặt với làn sóng phản ứng dữ dội đặc biệt chống lại việc thúc đẩy công bằng trong tiếp cận và thành công trong giáo dục đại học trong những năm gần đây, ngay cả ở các quốc gia có truyền thống dân chủ lâu đời. Bài viết này phân tích các hình thức và hậu quả của phản ứng dữ dội này và phác thảo loại hình nghiên cứu cần thiết để theo dõi tác động của các biện pháp và hành động nhằm tiếp tục thúc đẩy công bằng và hòa nhập trong giáo dục đại học.
Trên khắp thế giới, nhiều người trẻ phải đối mặt với những hoàn cảnh khó khăn ngoài tầm kiểm soát của chính họ do bị phân biệt đối xử về mặt chủng tộc, giới tính, khuynh hướng tính dục, nguồn gốc địa lý, hoàn cảnh kinh tế xã hội hoặc các thuộc tính khác, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến cơ hội giáo dục của họ. Ở cấp độ đại học, họ phải đối mặt thêm với những rào cản liên quan đến chi phí học tập, thiếu vốn xã hội, hành trang học thuật chưa đầy đủ, động lực thấp và không tiếp cận được tới thông tin về triển vọng thị trường lao động.
Sau nhiều thập kỷ nỗ lực không ngừng nghỉ để cải thiện sự công bằng trong việc tiếp cận và thành công trong giáo dục đại học, các trường đại học đột nhiên bị chỉ trích. Năm 2022, chính quyền Afghanistan do Taliban lãnh đạo đã cấm tất cả sinh viên nữ tiếp cận giáo dục đại học. Tại Hungary, chính phủ đã thu hồi việc kiểm định các chương trình nghiên cứu về giới tại tất cả các trường đại học vào năm 2018 và ngừng tài trợ cho các chương trình này. Từ năm 2022, tiểu bang Florida của Hoa Kỳ đã thông qua các dự luật cấm các trường đại học và cao đẳng công lập chi tiền cho các chương trình công bằng và hòa nhập, hạn chế quyền tự do học thuật và xóa bỏ các chương trình xã hội học, lịch sử người da đen và nghiên cứu về giới. Các biện pháp này đã dẫn đến việc kiểm duyệt sách giáo khoa và cấm hàng trăm cuốn sách trong thư viện.
Đây chỉ là ba ví dụ minh họa cho làn sóng phản ứng dữ dội đặc biệt đối với các chương trình công bằng trong giáo dục đại học trong những năm gần đây, ngay cả ở những quốc gia có truyền thống dân chủ lâu đời. Trong khi Hoa Kỳ là trường hợp rõ ràng nhất, đặc biệt là sau khi Tòa án Tối cao bãi bỏ hoàn toàn chính sách ưu tiên tuyển sinh dựa trên sắc tộc vào tháng 6/2023 và phá bỏ một cách có hệ thống các chương trình đa dạng, công bằng và hòa nhập, đầu tiên là ở các tiểu bang Cộng hòa và hiện nay là trên toàn quốc sau khi Trump tái đắc cử, thì sự thù địch chính trị đối với chương trình nghị sự về công bằng và hòa nhập đã lan rộng đến nhiều nơi trên thế giới.
Sự đảo ngược chống lại các chính sách thúc đẩy công bằng đã diễn ra dưới nhiều hình thức: loại trừ các nhóm mục tiêu (phụ nữ, LGBTIQ+, thành viên các nhóm dân tộc thiểu số và sinh viên thu nhập thấp), xóa bỏ các biện pháp thúc đẩy công bằng, cấm các khóa học, kiểm duyệt và cấm sách. Tương tự như cách mà Thượng nghị sĩ McCarthy sử dụng mối đe dọa của chủ nghĩa cộng sản để thanh lọc các trường đại học ở Hoa Kỳ khỏi những người bị nghi là cộng sản vào đầu những năm 1950, thuật ngữ “thức tỉnh” đã trở thành một khẩu hiệu tiêu cực biện minh cho việc loại bỏ các cơ hội dành cho sinh viên từ các nhóm thiệt thòi và việc lên án những học giả đang nghiên cứu các vấn đề công lý xã hội không chỉ ở Hoa Kỳ mà còn ở Úc, Pháp, Đức, Hungary, Ba Lan và Vương quốc Anh.
Có lẽ chiến lược phù hợp nhất để ngăn chặn phản ứng dữ dội chống lại các chính sách công bằng là xây dựng và phổ biến một tập hợp bằng chứng mạnh mẽ để giải thích vì sao công bằng và hòa nhập là điều không thể thiếu để duy trì các trường đại học chất lượng cao trong các xã hội dân chủ.
Mặc dù phạm vi và mức độ nghiêm trọng của các hạn chế rất khác nhau giữa các quốc gia, nhưng thật khó hiểu khi chứng kiến sự hội tụ của các chính sách giáo dục đại học được theo đuổi bởi Taliban ở Afghanistan, các giáo sĩ Hồi giáo ở Iran, thủ tướng Hungary và đảng Cộng hòa ở Hoa Kỳ với các đảng viên ngưỡng mộ Viktor Orbán một cách không giấu diếm. Có sự liên kết rõ ràng giữa các hành động nhắm vào các trường đại học ở Hungary và luật của Thống đốc DeSantis chống lại việc thúc đẩy công bằng ở Florida. Cũng có thể tìm thấy một mối liên hệ trực tiếp giữa chính sách chống người đồng tính của một số quốc gia châu Phi và ảnh hưởng của các nhà thờ truyền giáo từ Hoa Kỳ, những người đã hỗ trợ họ hàng triệu đô la, cùng với Chính phủ Nga.
Bên cạnh bản chất loại trừ của các biện pháp được áp dụng để chống lại các chương trình thúc đẩy công bằng cho các nhóm bị ảnh hưởng trực tiếp, phản ứng dữ dội này còn tác động tiêu cực đến giáo dục đại học dưới hình thức tấn công vào quyền tự do học thuật, giảm quyền tự chủ của tổ chức, mất tính độc lập của các cơ quan kiểm định, bầu không khí sợ hãi trong cộng đồng học thuật và sự thù địch vô độ của các chính trị gia đối với các trường đại học.
Nhìn về phía trước, điều quan trọng là phải theo dõi xem các hệ thống và tổ chức giáo dục đại học phục hồi như thế nào sau phản ứng dữ dội hiện nay đối với các chính sách thúc đẩy công bằng. Ở những quốc gia vẫn được quản lý theo pháp quyền, việc sử dụng các quy trình dân chủ là cách hiệu quả nhất để đảo ngược hậu quả tiêu cực của phản ứng dữ dội chống lại công bằng. Những thay đổi của Chính phủ năm 2023 ở Brazil và Ba Lan có nghĩa là các chương trình nghị sự chống LGBT và phản đối nghiên cứu giới đã bị từ bỏ. Một lựa chọn khác là yêu cầu tuân thủ các cam kết về luật pháp quốc tế và tuân thủ các nguyên tắc dân chủ làm nền tảng cho các chính sách thúc đẩy công bằng. Các trường đại học cũng có thể tìm ra những cách gián tiếp để vượt qua các rào cản tiếp cận khi chính sách ưu tiên tuyển sinh dựa trên sắc tộc bị cấm, ví dụ như bằng cách sử dụng các biện pháp thay thế như thu nhập và các dấu hiệu phục hồi để xác định và hỗ trợ những sinh viên kém may mắn.
Có lẽ chiến lược phù hợp nhất để ngăn chặn phản ứng dữ dội chống lại các chính sách công bằng là xây dựng và phổ biến một tập hợp bằng chứng mạnh mẽ để giải thích vì sao công bằng và hòa nhập là điều không thể thiếu để duy trì các trường đại học chất lượng cao trong các xã hội dân chủ. Trong khi các cuộc tấn công chống lại công bằng là mang tính ý thức hệ và thường dựa vào sự trình bày sai lệch và không chính xác, nghiên cứu học thuật về tác động của các chương trình thúc đẩy công bằng phải giữ thái độ khách quan để chứng minh những nỗ lực này có thể sửa chữa những bất công trong quá khứ và xóa bỏ sự chênh lệch hiện tại trong khả năng tiếp cận và thành công như thế nào.
Các quốc gia dân chủ đã cho phép “cảnh sát tư tưởng” can thiệp vào quyền tự do học thuật và đặt ra các hạn chế đối với các chương trình thúc đẩy công bằng trong giáo dục đại học nên suy ngẫm về nhận định sâu sắc mà Bertrand Russell đã từng đưa ra khi ông được hỏi chủ nghĩa phát xít bắt đầu như thế nào: “Đầu tiên, họ mê hoặc những kẻ ngốc. Sau đó, họ bịt miệng những người thông minh”.