Ana Maria Nunes Gimenez, Muriel de Oliveira Gavira và Maria Beatriz M. Bonacelli
Ana Maria Nunes Gimenez là Nghiên cứu sinh sau Tiến sĩ tại Đại học Campinas (Unicamp), Brazil, và là Nhà nghiên cứu tại Viện Khoa học và Chính sách Công, Chiến lược và Phát triển Quốc gia (INCT/PPED), Brazil. E-mail: anamarianunesgimenez@gmail.com.
Muriel de Oliveira Gavira là Phó Giáo sư tại Trường Khoa học Ứng dụng, Đại học Campinas (Unicamp). E-mail: mgfca@unicamp.br.
Maria Beatriz M. Bonacelli là Phó Giáo sư tại Khoa Chính sách Khoa học và Công nghệ tại Đại học Campinas (Unicamp) và là Nhà nghiên cứu tại Viện Khoa học và Chính sách Công, Chiến lược và Phát triển Quốc gia (INCT/PPED). E-mail: biabona@unicamp.br.
Kể từ Hiến pháp năm 1988, các cơ sở giáo dục đại học Brazil được yêu cầu kết hợp giữa giảng dạy, nghiên cứu và mở rộng đại học theo một cách thức tích hợp, được định nghĩa là tính thống nhất không thể tách rời của giáo dục đại học. Tuy nhiên, tiến độ đạt được sự tích hợp này còn khá chậm do những hoài nghi kéo dài về ý nghĩa của thuật ngữ không thể tách rời và cách thức thực hiện chúng. Chúng tôi suy ngẫm về những thách thức cần phải vượt qua để tích hợp đầy đủ các nhiệm vụ của các trường đại học Brazil. Các cơ sở giáo dục ở các quốc gia khác, đặc biệt là ở khu vực Nam bán cầu, nơi có thể phải đối mặt với những thách thức tương tự.
Ở Brazil, nhiệm vụ thứ ba của các trường đại học được gọi là mở rộng đại học, như được quy định trong Hiến pháp năm 1988 (cũng đưa ra “tính không thể tách rời” của giảng dạy, nghiên cứu và mở rộng). Điều này có nghĩa là 3 cốt lõi của học viện phải duy trì mối quan hệ sâu sắc và chặt chẽ. Là một quy tắc hiến định, người ta mong đợi rằng, sau 30 năm, các cơ sở giáo dục đại học tại Brazil (higher education institutions – HEIs) sẽ thực hiện đầy đủ tính không thể tách rời. Tuy nhiên, đây là một nhiệm vụ đầy thách thức và những vấn đề mà Brazil phải đối mặt cũng phổ biến ở nhiều quốc gia khác với bối cảnh tương tự.
Vào tháng 12 năm 2018, một nghị quyết của Bộ Giáo dục Brazil đã thiết lập các hướng dẫn để tích hợp các hoạt động giảng dạy và mở rộng (thông qua học tập dựa vào cộng đồng) nhằm thúc đẩy nhiệm vụ không thể tách rời. Sinh viên phải có ít nhất 10% tín chỉ trong chương trình học của họ từ các hoạt động học tập dựa vào cộng đồng. Họ cũng phải là người dẫn đầu trong việc lập kế hoạch và thực hiện các hành động này. Nói tóm lại, giảng viên, điều phối viên chương trình đại học và sự quản lý của HEIs cần phải suy xét lại về chương trình giảng dạy, cơ hội học tập gắn kết cộng đồng và phương tiện thực hiện và tài trợ cho các hoạt động đó. Ngoài ra, việc tích hợp chương trình giảng dạy của mở rộng đại học phải dựa trên tính không thể tách rời bắt buộc với các hoạt động nghiên cứu. Việc triển khai mở rộng cho các chương trình sau đại học cũng được khuyến nghị.
Vì sao phương pháp này chưa đạt được thành công trong 30 năm qua? Và nhiệm vụ học tập dựa vào cộng đồng trong các dự án mở rộng có thể duy trì tính không thể tách rời hay không?
Vô vàn thuật ngữ
Nhiệm vụ thứ ba của HEIs được gọi theo nhiều cách khác nhau ở các quốc gia và tổ chức khác nhau, chẳng hạn như “mở rộng đại học”, “tiếp cận cộng đồng”, “gắn kết cộng đồng”, “tham gia xã hội”, “tham gia dân sự”, liên kết với xã hội/môi trường kinh tế xã hội, trong số những thuật ngữ khác. Ở Brazil, khái niệm mở rộng mang một hình thức đa diện. Nó có thể được thực hiện thông qua nhiều kênh khác nhau, bao gồm các khóa học và chương trình giáo dục thường xuyên, hội thảo, sự kiện và dự án. Những sáng kiến này không giới hạn ở các lĩnh vực cụ thể mà mở rộng đến những cộng đồng khác nhau như trường học, tổ chức phi lợi nhuận, doanh nghiệp nhỏ và cộng đồng dễ bị tổn thương. Các thuật ngữ và ý nghĩa thường đề cập đến việc sử dụng năng lực vật chất và kiến thức mà các cơ sở giáo dục đại học có để thúc đẩy sự tương tác với các chủ thể khác trong xã hội, bao gồm cung cấp dịch vụ, trình độ chuyên môn và khả năng tuyển dụng, thúc đẩy quyền hoặc cải thiện chất lượng cuộc sống, trong số những người khác.
Tính không thể tách rời
Trong vài năm qua, các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục đại học đã cố gắng giải thích khái niệm không thể tách rời. Giả định rằng các hoạt động giảng dạy, nghiên cứu và mở rộng đại học phải được tích hợp có nghĩa là chúng phải kết hợp được giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra mối quan hệ tương hỗ giữa 3 nhiệm vụ. Ví dụ, nghiên cứu phải tìm ra những chương trình nghị sự mới dựa trên nhu cầu và thách thức của xã hội, đồng thời đưa những hiểu biết và kết quả đó vào thực tiễn giảng dạy. Giảng dạy phải cho phép sinh viên là nhân vật chính trong quá trình học tập của họ dựa trên dữ liệu từ nghiên cứu và đối thoại với cộng đồng. Mở rộng phải hoạt động như một giao diện kết nối giảng dạy, học tập và nghiên cứu với các chủ thể xã hội khác.
Nhiệm vụ không thể tách rời khá độc đáo trong các hoạt động của HEI. Nhưng rất ít, nếu có, quốc gia có nhiệm vụ tương tự trong các quy phạm pháp lý cấp cao nhất của họ. Một số quốc gia có nhiệm vụ đối với các chương trình học tập phục vụ, chẳng hạn như nhiệm vụ của Bộ Giáo dục Đại học Malaysia.
Cho đến nay, nghị quyết của Bộ năm 2018 hầu như không có tác động đến việc tích hợp giữa giảng dạy và mở rộng. Theo dữ liệu từ một cuộc khảo sát được thực hiện tại 160 HEIs công lập của Brazil vào năm 2022, chỉ có 29% HEIs được khảo sát có từ 91% đến 100% chương trình của họ được tích hợp với việc mở rộng.
Có 4 yếu tố có thể giải thích tốc độ chậm chạp trong việc thực hiện tính không thể tách rời trong giáo dục đại học ở Brazil. Hiểu được những yếu tố này cũng có thể hữu ích cho các HEIs khác trên khắp thế giới, đặc biệt ở các quốc gia ở Nam bán cầu.
Thứ nhất, mặc dù Hiến pháp của Cộng hòa Liên bang Brazil đã thiết lập sự cần thiết của tính không thể tách rời cách đây hơn 30 năm, nhưng chúng tôi nhận thấy rằng, trong hầu hết các trường hợp, các nhiệm vụ này chỉ cùng tồn tại. Trong nhiều trường hợp, các hoạt động giảng dạy và nghiên cứu cần được gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu của các chủ thể xã hội khác. Điều này là kết quả của việc thiếu một hệ thống hỗ trợ mạnh mẽ và có hệ thống cho các hoạt động không thể tách rời.
Thứ hai, vẫn còn những quan điểm trái chiều về sự phù hợp của việc mở rộng đại học và cách thức thực hiện chúng. Nhìn chung, ở Brazil và khu vực Mỹ Latinh, sự gắn kết của HEIs với xã hội trong lịch sử đã phát triển với mục tiêu quan trọng là cung cấp dịch vụ cho các cộng đồng dễ bị tổn thương. Phong trào mở rộng cấp thiết của những người ủng hộ hàng đầu bao gồm nhà giáo dục người Brazil Paulo Freire, đại diện cho một điểm thay đổi trong suy nghĩ về sự gắn kết cộng đồng. Theo Freire, các hoạt động mở rộng nên diễn ra theo cách đối thoại tôn trọng các loại hình tri thức khác nhau, tạo ra tri thức mới dựa trên sự tương tác giữa các chủ thể.
Thứ ba, nghiên cứu và giảng dạy được coi là những hoạt động cao quý nhất đối với HEI. Ngược lại, như đã lưu ý trong nghiên cứu trước đây, các hoạt động mở rộng đã được thực hiện “phía đằng sau”. Sự đánh giá thấp này không phải là duy nhất ở Brazil mà là một hiện tượng toàn cầu, rằng logic của năng suất nghiên cứu được hướng dẫn bởi các quy trình lựa chọn và đánh giá đội ngũ giảng dạy cùng với sự phân bổ nguồn lực. Sự chênh lệch về sự công nhận và hỗ trợ như vậy làm suy yếu tính không thể tách rời của ba nhiệm vụ HEI.
Thứ tư, việc thiếu tính hợp pháp trong các hoạt động mở rộng gây tổn hại cho các cơ hội nghề nghiệp của giảng viên ở Brazil. Ở nhiều quốc gia, các hệ thống giáo dục đại học ngày càng được định hướng bởi nhu cầu về uy tín và danh tiếng quốc tế, điều này đặt giá trị cao hơn vào số lượng ấn phẩm, trích dẫn và các số liệu năng suất khác liên quan đến nghiên cứu. Ngay cả các cơ quan tài trợ cũng cần được giúp đỡ trong việc đánh giá và hỗ trợ các dự án nghiên cứu. Những yếu tố đó làm tăng rào cản đối với tính không thể tách rời của 3 nhiệm vụ của HEIs, chẳng hạn như: thiếu cơ sở hạ tầng đầy đủ và nhân viên chuyên trách cho các hoạt động mở rộng; cơ hội đào tạo cho nhân viên và giảng viên về các hoạt động mở rộng; thiết lập các quy trình quản lý chính thức (bao gồm đánh giá, giao tiếp và phổ biến); quản lý chính thức các mối quan hệ với các đối tác cộng đồng; hỗ trợ các sáng kiến của sinh viên với cộng đồng; và những rào cản tương tự.
Theo cách này, những thách thức vẫn cần được giải quyết, chủ yếu là hiểu được khả năng mở rộng, đối tượng ưu tiên, khả năng cung cấp nguồn tài chính, giám sát và đánh giá tác động của chúng đồng thời thúc đẩy tính không thể tách rời.
Kết luận
Các HEI của Brazil cần nhận ra vai trò thiết yếu của việc mở rộng và coi đó là một nhiệm vụ quan trọng như giảng dạy và nghiên cứu. Để đạt được mục tiêu này, HEI phải thay đổi cách thức giảng dạy, nghiên cứu và tương tác với cộng đồng bên ngoài.
HEI cũng phải dành không gian và tiếng nói cho các bên liên quan từ cộng đồng nội bộ và đến bên ngoài, thúc đẩy đối thoại và cung cấp trao đổi nguồn lực cùng có lợi. Sự tương tác như vậy giữa HEI và cộng đồng góp phần tạo nên cái nhìn đa diện hơn về thế giới.
Cuối cùng, các nhà quản lý HEI phải luôn cung cấp các điều kiện và nguồn lực cần thiết cho tính không thể tách rời của giảng dạy, nghiên cứu và mở rộng, đặc biệt là hỗ trợ về thể chế (nguồn nhân lực, tài chính, quy trình hành chính, và những nguồn lực khác), để coi trọng các sáng kiến không thể tách rời, các quy trình tuyển chọn và đánh giá giảng viên.