Rajani Naidoo
Rajani Naidoo là Giáo sư về Giáo dục đại học và thay đổi xã hội, đồng thời là Phó Chủ tịch kiêm Phó Hiệu trưởng phụ trách con người và văn hóa tại Đại học Exeter, Vương quốc Anh. Bà giữ chức UNESCO Chair và Giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Bath, Vương quốc Anh và Đại học Nelson Mandela, Port Elizabeth, Nam Phi.
Email: [email protected].
Trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn đang chuyển đổi nền kinh tế, xã hội và các tổ chức giáo dục đại học, làm dấy lên những lo ngại quan trọng đối với nền dân chủ, quyền tự chủ về trí tuệ và quyền công dân toàn cầu. Mặc dù AI mang lại những lợi ích to lớn, nhưng nó cũng được giới tinh hoa công nghệ lợi dụng để củng cố quyền lực, làm xói mòn các quy định và hành động chống lại lợi ích toàn cầu. Bài viết này thảo luận về các khía cạnh chính này và phác thảo một số hướng nghiên cứu quan trọng, bao gồm việc ưu tiên nghiên cứu liên ngành về cách quyền lực chính trị và kinh tế có thể tận dụng công nghệ để khai thác hoặc ngăn chặn việc triển khai AI vì lợi ích của con người và hành tinh.
Những tiến bộ ngày càng tăng trong công nghệ, bao gồm trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn, đang định hình lại nền kinh tế, xã hội và các tổ chức giáo dục đại học toàn cầu, với những tác động đáng kể đến nền dân chủ, tư duy phản biện và quyền công dân. AI đóng vai trò gì trong xã hội, và trong bối cảnh đó, những trách nhiệm lớn hơn nào đặt ra cho các trường đại học? Công nghệ mới đã mang lại những lợi ích cũng như những nguy cơ không thể tưởng tượng nổi. Ở đây, tôi tập trung vào những mối nguy hiểm và làm nổi bật các hướng đi cho nghiên cứu dựa trên thực tiễn của các trường đại học.
AI, quyền lực và sự xói mòn dân chủ
Công nghệ tiên tiến được mô tả là trung lập về mặt chính trị, nâng cao sự tiện lợi và năng suất, đồng thời tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn. Tuy nhiên, Julie Cohen đã nhấn mạnh cách các tập đoàn công nghệ khai thác sự giàu có tột bậc và khoa học công nghệ để áp đặt tầm nhìn của họ lên tương lai chung của chúng ta. Công nghệ được định vị về mặt tư tưởng là nguồn gốc chính của tiến bộ, và các quy định luật lệ bị coi là kẻ thù của đổi mới. Ngoài ra, các nhà lãnh đạo chính trị như Donald Trump và những gã khổng lồ công nghệ như Elon Musk tham gia vào các hành động phối hợp để thách thức các thể chế dân chủ, làm xói mòn nhân quyền và củng cố sự phân biệt đối xử với phụ nữ, người da màu và cộng đồng LGBT+. Thông qua hành động của mình, họ đang mở đường cho một chính phủ và xã hội dân sự thu hẹp, đồng thời tạo điều kiện cho việc chuyển giao quyền lực chính trị và kinh tế cho giới tinh hoa công nghệ, những kẻ muốn định hình xã hội vì lợi ích riêng của họ.
Các trường đại học, với tư cách là những tổ chức chuyên tâm vào tri thức, nghiên cứu phản biện và lợi ích công cộng, có thể đóng một vai trò quan trọng bằng cách ưu tiên nghiên cứu liên ngành về cách thức quyền lực chính trị, kinh tế và công nghệ phối hợp với nhau để khai thác hoặc ngăn chặn việc triển khai AI vì lợi ích toàn cầu. Việc Hoa Kỳ và Vương quốc Anh từ chối ký kết tuyên bố hội nghị thượng đỉnh AI Paris năm 2025, tập trung vào tính bền vững, nhân quyền, tính bao trùm và tương lai của việc làm cho thấy chúng ta cần sự sáng tạo trong việc đảm bảo không gian cho đổi mới trong các nghiên cứu do doanh nghiệp và chính phủ tài trợ để hỗ trợ tương lai của con người và hành tinh của chúng ta.
Do đó, còn lại những câu hỏi lớn cho nghiên cứu: Tư duy là gì, ý thức là gì và con người có nghĩa là gì?
Con dao hai lưỡi của AI trong giáo dục
Việc đưa AI vào cuộc sống của người học thông qua việc học tập cá nhân hóa, hỗ trợ người khuyết tật và truy cập từ xa cho những người ở các quốc gia đang chìm trong xung đột – đang trao quyền và đóng góp vào lợi ích chung. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra những câu hỏi xung quanh mục tiêu của các trường đại học trong việc nuôi dưỡng sự đồng cảm và hỗ trợ sinh viên tham gia đối thoại để xây dựng xã hội dân chủ. Các nền tảng kỹ thuật số đang lợi dụng ngôn ngữ của dân chủ hóa, trong khi các thuật toán AI dự đoán mạnh mẽ lại thúc đẩy các công cụ đề xuất, làm gia tăng sự chia rẽ chính trị. Ngoài ra, các nền tảng kỹ thuật số còn làm gia tăng khả năng tập trung ngắn hạn, khuyến khích sự hài lòng tức thì và cung cấp giao diện mượt mà giữa con người và máy móc để loại bỏ sự khó chịu. Nguy hiểm là sinh viên không được khuyến khích nỗ lực bền bỉ cho các nhiệm vụ phức tạp, cũng như không được trang bị để đánh giá các ý tưởng xung đột và giải quyết xung đột. Mặc dù thực tế ảo hứa hẹn cho phép sinh viên đặt mình vào vị trí của người khác để tạo điều kiện cho sự hiểu biết và đồng cảm, nhưng vẫn chưa rõ, như Yuval Noah Harari đã gợi ý, liệu mô phỏng và bắt chước nhân tạo như vậy có thực sự thúc đẩy những khuynh hướng này hay không. Cần có nghiên cứu về phương pháp sư phạm vượt ra ngoài việc dạy sinh viên về sự thiên vị thuật toán và giúp họ thực sự hiểu được tiềm năng và giới hạn của công nghệ. Điều quan trọng nữa là phải nghiên cứu cách cân bằng giữa sự phấn khích về những gì khả thi về mặt kỹ thuật với những câu hỏi đạo đức về những gì xã hội mong muốn. Cách chúng ta dạy các kỹ năng AI tạo sinh để nâng cao thay vì làm suy yếu các kỹ năng của con người và sự tương tác giữa kỹ thuật số và con người trong việc trang bị cho học sinh khả năng nắm bắt các giá trị dân chủ và quyền công dân toàn cầu, là nền tảng cho cam kết của các thế hệ tương lai đối với công nghệ lấy con người làm trung tâm.
AI trong nghiên cứu khoa học: Lợi ích hay mối đe dọa cho quyền tự chủ trí tuệ?
Các công nghệ mới như AI và dữ liệu lớn rõ ràng đã nâng cao hoạt động nghiên cứu trong giới đại học. Tại Đại học Exeter, đề án Can thiệp Khí hậu Có trách nhiệm của chúng tôi kết hợp học máy và kinh tế môi trường để tối đa hóa việc cô lập carbon và hiện thực hóa lợi ích đồng thời của đa dạng sinh học và giảm thiểu rủi ro lũ lụt. Các nhà khoa học từ Đại học McMaster (Canada) và MIT (Hoa Kỳ) đã sử dụng AI để khám phá ra một loại kháng sinh mới trong một khoảng thời gian rất ngắn để điều trị một siêu vi khuẩn chết người. Tuy nhiên, niềm tin mù quáng và sự phụ thuộc quá mức vào công nghệ dẫn đến mất quyền tự chủ trí tuệ và ảo tưởng về sự lựa chọn. AI hoạt động như một nhà tiên tri, với dữ liệu lớn và công nghệ mang lại cho nó thẩm quyền không thể tranh cãi và vẻ ngoài trung lập. Như Shannon Vallor lập luận, mối nguy hiểm nằm ở chỗ các quyết định về tương lai của nhân loại sẽ dựa trên những khuôn mẫu đã được khắc sâu trong dữ liệu được ghi lại của chúng ta, mà những dữ liệu này lại dựa trên các giá trị của các nhà tài phiệt công nghệ, những người có quyền lực và nguồn lực để định hình thế giới của chúng ta, một thế giới đang hướng tới một thảm họa xã hội và khí hậu.
Cuối cùng, AI đặt ra những câu hỏi xoay quanh bản chất con người. Sự thống trị của AI đã thu hẹp tổng thể con người thành vô số điểm dữ liệu làm đầu vào cho máy móc. Đồng thời, AI lại được gắn cho các thuộc tính của con người với những nhãn hiệu như “phi công phụ”. Neil Postman cảnh báo rằng một nền văn hóa tìm kiếm sự ủy quyền của nó trong công nghệ sẽ khiến chúng ta tin rằng chúng ta ở trạng thái tốt nhất khi hành động như máy móc. Do đó, chúng ta còn lại những câu hỏi lớn cho nghiên cứu: Tư duy là gì, ý thức là gì và làm người nghĩa là gì?