Hans de Wit, Philip G. Altbach và Chris R. Glass
Giáo dục đại học đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong lịch sử phát triển lâu dài của mình, gồm cả 30 năm khi tạp chí Giáo dục đại học quốc tế (IHE – International Higher Education) được phát hành. Một số cuộc khủng hoảng này được gọi là hiện sinh, chẳng hạn như động thái hướng tới chủ nghĩa tân tự do vào đầu thế kỷ XXI, cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 và đại dịch COVID-19, cũng như một số cải tiến công nghệ, chẳng hạn như giáo dục từ xa, MOOCS và hiện tại là trí tuệ nhân tạo (AI). Mỗi khi giáo dục đại học phục hồi, bản chất của nó đối với nền kinh tế và xã hội, đối với đổi mới sáng tạo và thay đổi đã được tái khẳng định.
Tuy nhiên, giáo dục đại học toàn cầu hiện nay đang chịu những áp lực chưa từng có. Nhiều đặc điểm của cuộc khủng hoảng hiện tại trong giáo dục đại học mang tính độc nhất. Như Angel Calderon đã nêu trong University World News: “Cộng đồng khoa học nghiên cứu và giáo dục đại học toàn cầu đang bước vào lãnh thổ chưa được khám phá và điều này có khả năng dẫn đến những tác động bất lợi cho chương trình nghị sự phát triển bền vững”. Trong bài này, chúng tôi mô tả một số đặc điểm chính của cuộc khủng hoảng hiện tại với các câu hỏi: Cuộc khủng hoảng quốc tế năm 2025 có thực sự khác biệt không? Liệu nó có biến đổi giáo dục đại học một cách cơ bản không? Sự thống trị của phương Tây trong giáo dục đại học có sắp kết thúc không?
Thực tế địa chính trị, sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa dân túy
Những điều đáng quan tâm nhất vào năm 2025 là các xung đột địa chính trị rõ ràng ở nhiều nơi trên thế giới, kết hợp với sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa dân túy. Theo nhiều cách, giáo dục đại học là một quân cờ trong một tập hợp phức tạp các thực tế địa chính trị cơ bản và thay đổi nhanh chóng. Những điều này đều đã được biết đến. Xung đột giữa Trung Quốc và thế giới phương Tây vẫn tiếp diễn. Cuộc xung đột Nga – Ukraine chưa có dấu hiệu tích cực và dẫn đến sự rạn nứt giữa giáo dục đại học Nga và thế giới phương Tây, phần lớn là khôi phục lại sự chia rẽ của thời kỳ Chiến tranh Lạnh, ngoại trừ một ngoại lệ quan trọng là dưới thời chính quyền Trump, châu Âu không còn coi Hoa Kỳ là đồng minh đáng tin cậy nữa. Các cuộc chiến thuế quan do Tổng thống Trump khởi xướng, hiện đang diễn ra, có thể tác động đến giáo dục đại học bằng cách gia tăng sự thù địch giữa các quốc gia. Mối quan ngại về an ninh tri thức quốc gia và khu vực đang làm lu mờ giá trị của sự hợp tác học thuật quốc tế.
Vấn đề nhập cư cũng có tầm quan trọng tối cao ở hầu hết các quốc gia có thu nhập cao. Mặc dù phức tạp và có nhiều biến thể quốc gia, nhưng chính trị của thế giới giàu có ngày càng phản đối nhập cư quy mô lớn, bất chấp các lập luận kinh tế hợp lý hay nhu cầu nhân đạo. Tất nhiên, chính sách nhập cư có tác động trực tiếp đến tính di động của sinh viên và giảng viên – trong hầu hết các trường hợp khiến việc tiếp cận học tập hoặc làm việc trở nên khó khăn hơn.
Sự thống trị của Bắc bán cầu – kết quả của sự hợp tác chặt chẽ trong các lĩnh vực thương mại, quốc phòng, giáo dục và nghiên cứu – đang phải chịu mối đe dọa nội bộ to lớn do lập trường “Nước Mỹ trên hết” mang tính hướng nội của chính quyền Trump tại Hoa Kỳ. Điều này làm tăng sự tự tin của châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ, để định vị mình là cường quốc toàn cầu mới. Những tác động đối với giáo dục đại học và nghiên cứu trên toàn cầu vẫn chưa được nhìn thấy, nhưng các sự kiện gần đây chắc chắn sẽ có tác động rất lớn. Việc cắt giảm ngân sách cho giáo dục đại học ở Hoa Kỳ và cả ở nhiều nước châu Âu cũng đang lần đầu tiên làm ảnh hưởng đến các trường đại học nghiên cứu, từ đó làm suy yếu năng lực khoa học ở phương Tây.
Mặc dù công nghệ thông tin đã có ảnh hưởng trong các trường đại học trong nhiều thập kỷ, nhưng những tiến bộ hiện tại trong AI đại diện cho một sự thay đổi cơ bản có tiềm năng chuyển đổi trong giảng dạy, nghiên cứu và quản trị tổ chức.
Những hạn chế về tài chính và nhân khẩu học
Giáo dục đại học phải đối mặt với sự kết hợp của những thách thức về tài chính, do sự kết hợp của nhiều yếu tố diễn ra ở nhiều quốc gia và do thực tế nhân khẩu học thay đổi. Ở Bắc bán cầu, việc đại chúng hóa tuyển sinh đã đạt được. Nhiều quốc gia hiện đang phải đối mặt với tình trạng suy giảm số lượng người trẻ, dẫn đến tình trạng suy giảm tuyển sinh và khủng hoảng tài chính đi kèm. Ở nhiều nước Nam bán cầu, thách thức lại ngược lại – hỗ trợ đại chúng hóa và số lượng sinh viên tìm kiếm cơ hội tiếp cận giáo dục đại học ngày càng tăng. Với hơn 250 triệu sinh viên đang theo học tại hơn 22 ngàn trường đại học trên toàn thế giới, giáo dục đại học vẫn tiếp tục là một sân chơi toàn cầu thực sự. Tuy nhiên, với việc nguồn tài trợ công ngày càng giảm và nhu cầu liên tục, chúng ta sẽ chứng kiến sự tư nhân hóa hơn nữa của khu vực công và sự mở rộng của giáo dục sau trung học tư nhân, bao gồm cả giáo dục trực tuyến. Điều này sẽ làm dấy lên thêm những lo ngại về đạo đức và chất lượng.
Dữ liệu lớn, công nghệ và AI
Giáo dục đại học trên thế giới đang nhanh chóng được tái định hình bởi các công nghệ kỹ thuật số mới nổi, dữ liệu lớn và AI. Mặc dù công nghệ thông tin đã có ảnh hưởng đến các trường đại học trong nhiều thập kỷ, nhưng những tiến bộ hiện tại trong AI đại diện cho một sự thay đổi cơ bản có tiềm năng chuyển đổi trong giảng dạy, nghiên cứu và quản trị tổ chức. Một mặt, các công cụ do AI thúc đẩy có thể nâng cao đáng kể hiệu quả, cho phép hiểu sâu hơn thông qua phân tích dữ liệu và cá nhân hóa trải nghiệm giáo dục, có khả năng dân chủ hóa quyền truy cập vào giáo dục đại học chất lượng trên toàn cầu. Mặt khác, những công nghệ tương tự này lại gây ra những vấn đề nan giải về mặt đạo đức và thách thức thực tế đáng kể. Các vấn đề xung quanh quyền riêng tư dữ liệu, sự thiên vị của thuật toán và các mối đe dọa tiềm ẩn đối với tính toàn vẹn của học thuật và khoa học là những mối lo ngại ngày càng tăng mà các tổ chức phải giải quyết khẩn cấp. Ngoài ra, sự phân chia kỹ thuật số giữa các tổ chức tiên tiến về công nghệ và các tổ chức hạn chế về nguồn lực có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng trong giáo dục đại học toàn cầu. Khả năng của các trường đại học trên toàn thế giới trong việc thích ứng một cách chu đáo và có đạo đức với những thay đổi công nghệ nhanh chóng này sẽ định hình sâu sắc bối cảnh tương lai của giáo dục đại học. Giáo dục đại học toàn cầu đang ở giai đoạn đầu chịu tác động của AI, nhưng kết quả chắc chắn sẽ sâu rộng hơn những thay đổi từ các cải tiến công nghệ trước đó.
Từ phương Tây hóa đến quốc tế hóa?
Cuối cùng, giáo dục đại học toàn cầu, lần đầu tiên trong lịch sử gần đây, đang trở nên ít mang tính quốc tế hơn. Trong nhiều thế kỷ qua, giáo dục đại học ngày càng trở nên quốc tế hơn (mặc dù phần lớn do châu Âu và Bắc Mỹ thống trị), do tính di động của sinh viên, của học giả và của các ý tưởng.
Hiện nay có hơn 6 triệu sinh viên di động mỗi năm – phản ánh các mô hình di động toàn cầu phức tạp bao gồm sự di chuyển đáng kể từ Nam ra Bắc, các luồng di chuyển từ Nam xuống Nam, từ Bắc xuống Nam và từ Bắc lên Bắc ngày càng tăng – cũng như một số lượng không xác định các nghiên cứu sinh sau tiến sĩ, giáo sư di động và những người khác. Các cơ sở chi nhánh quốc tế, hiện có hơn 300 cơ sở, và các loại hình giáo dục xuyên quốc gia khác cũng là một phần của môi trường toàn cầu này. Số lượng sinh viên tham gia các chương trình và tổ chức xuyên biên giới hiện gần vượt quá số lượng sinh viên di động quốc tế. Tương tự như trường hợp dịch chuyển của sinh viên, trong việc cung cấp dịch vụ xuyên biên giới, sự thống trị truyền thống của Bắc bán cầu có khả năng bị đe dọa do các sự kiện gần đây. Hệ sinh thái quốc tế hóa hiện tại, sự lưu động bằng cấp của sinh viên Nam – Bắc và sự lưu động Bắc – Nam trong giáo dục xuyên quốc gia, hợp tác phát triển và công nhận sẽ bị thách thức nghiêm trọng, mặc dù tại thời điểm này, không thể dự đoán chính xác các xu hướng cụ thể.
Cho đến nay, quốc tế hóa là một khái niệm của phương Tây. Bây giờ, sự thống trị của nó đang bị thách thức hơn bao giờ hết, bản thân nó là một sự phát triển tốt và cần thiết. Điều đáng lo ngại hơn là thực tế các giá trị cốt lõi mà phương Tây và đặc biệt là Hoa Kỳ luôn ủng hộ – chẳng hạn như tự do học thuật, tính toàn vẹn học thuật, cũng như trách nhiệm của xã hội đối với giáo dục đại học và của giáo dục đại học đối với xã hội – không còn được đảm bảo nữa. Người ta vẫn chưa biết liệu những giá trị học thuật này có tồn tại được trong quá trình chuyển đổi hiện tại cũng như những thách thức khác được nêu ở đây hay không.
Các bài viết trong ấn bản kỷ niệm đặc biệt này, kỷ niệm 30 năm ra đời của tạp chí IHE, tìm cách giải quyết nhiều thực tế phức tạp, đầy thách thức và nói chung là tiêu cực này, như mọi khi, hãy nhìn nhận theo góc nhìn toàn cầu và nhấn mạnh những tác động đối với quốc tế hóa giáo dục đại học. Thật không may, tại thời điểm hiện tại, chúng ta không thể đưa ra một tương lai tươi sáng cho một trong những sân chơi trí tuệ và kinh tế quan trọng nhất thế giới – giáo dục đại học toàn cầu. Tuy nhiên, chúng ta có thể cung cấp một nền tảng để đưa ra chương trình nghị sự nghiên cứu có thể giúp giảm thiểu nhiều thách thức này và thậm chí có thể giúp bảo vệ tương lai của giáo dục đại học.