Xiaofeng Wan là Phó ban Tuyển sinh và là Điều phối viên tuyển sinh quốc tế, Đại học Amherst, Hoa Kỳ. E-mail: [email protected].
Tóm tắt
Bộ Giáo dục Trung Quốc vừa công bố một chương trình cải cách lớn hướng trọng tâm vào kỳ thi quốc gia tuyển sinh đại học gaokao. Mang tên là “Kế hoạch Nâng cao Nền tảng”, chương trình cải cách này thực hiện những bước triển khai và huy động nguồn lực chưa từng có, nhằm trực tiếp chọn lọc và đào tạo nhân tài cho các mục tiêu chiến lược quốc gia. Ba mươi sáu trường đại học hàng đầu được chọn tham gia vào giai đoạn thử nghiệm. Những tiêu chí tuyển sinh gắt gao nhất được đặt ra để lựa chọn một số ít đủ năng lực; những sinh viên này sẽ trải qua quá trình đào tạo nghiêm ngặt ở bậc đại học và sau đại học, và sẽ là lực lượng nòng cốt đảm bảo tương lai thành công của Trung Quốc.
Ngày 15 tháng Giêng năm 2020, Bộ Giáo dục Trung Quốc công bố một chương trình cải cách lớn liên quan đến kỳ thi tuyển sinh đại học hàng năm gaokao. Với tên gọi “Kế hoạch Nâng cao Nền tảng” (Foundation Enhancement Plan – FEP), chương trình cải cách nhắm đến việc gắn giáo dục đại học với các mục tiêu chiến lược quốc gia thông qua việc tăng cường đào tạo các ngành học nền tảng như toán, vật lý, hóa học, sinh học, lịch sử, triết học, và cổ văn Trung hoa. Sinh viên tốt nghiệp được bố trí vào những ngành công nghiệp trọng điểm quốc gia đang khan hiếm tài năng hàng đầu như chip cao cấp, phần mềm và trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới, sản xuất tiên tiến, an ninh quốc gia và các ngành khoa học xã hội-nhân văn. Ba mươi sáu trường đại học sẽ tham gia vào nhóm triển khai thử nghiệm chương trình, đó cũng chính là những trường được xếp hạng A trong Kế hoạch nhân đôi số lượng trường đại học hạng nhất, khởi động vào năm 2015.
Việc công bố “Kế hoạch Nâng cao Nền tảng” cũng đánh dấu kết thúc chương trình Tuyển sinh Độc lập (Independent Freshman Admission Program – IFAP) triển khai từ năm 2003 cho phép các trường tinh hoa tuyển chọn những thí sinh tài năng hàng đầu bằng tiêu chí riêng kết hợp với kết quả thi gaokao. Chương trình IFAP cho phép những thí sinh thành công khai thác nhiều lợi thế, trong đó có ngưỡng điểm gaokao thấp hơn. Mục tiêu của IFAP là giúp các trường chọn lọc và tuyển được những sinh viên tài năng trong một lĩnh vực nhất định, nhưng có thể không đạt điểm cao trong kỳ thi gaokao toàn diện. Trong suốt giai đoạn áp dụng IFAP, những trường đại học tham gia IFAP có được quyền tự chủ đáng kể trong việc tuyển chọn sinh viên theo tiêu chí riêng, nhưng khía cạnh chủ quan của quá trình tuyển chọn thường hứng chịu những chỉ trích về sự thiếu minh bạch, và đôi khi về sự nhập nhằng trong nhập học.
| Ba mươi sáu trường đại học sẽ tham gia vào nhóm triển khai thử nghiệm chương trình. |
Không chỉ đơn thuần là một chiến lược tuyển sinh như IFAP, FEP được thúc đẩy bởi sứ mệnh quốc gia, có nhiệm vụ nuôi dưỡng nhân tài trong nhiều năm tiếp theo. Sau khi được tuyển vào trường theo chương trình FEP, sinh viên không được tự do chọn chuyên ngành như sinh viên của IFAP. Nói cách khác, con đường học thuật của sinh viên trong suốt bốn năm học đại học và cả sau đại học đã được định sẵn từ thời điểm nhập học.
Đối tượng sinh viên và tuyển sinh FEP
FEP chỉ nhận hai loại đối tượng: có điểm gaokao cao nhất và có tài năng đặc biệt trong một số lĩnh vực học thuật bên cạnh điểm gaokao cao.
Khác với IFAP chỉ căn cứ vào kết quả gaokao sau khi điểm này được công bố, FEP lấy điểm gaokao làm tiêu chí chính để đưa ra danh sách ứng tuyển vào các đại học thành viên thay thế cho các thành tích khác như kết quả Olympiad, bài nghiên cứu, bằng sáng chế. Tổ hợp điểm gồm điểm gaokao, điểm thi vào trường và điểm học bạ trung học được dùng làm điểm tổng hợp, trong đó điểm gaokao có trọng số 85%.
Lợi ích chưa từng có
Sinh viên thuộc chương trình FEP được hưởng nhiều đặc quyền: các lớp chuyên được các giáo sư hàng đầu giảng dạy, tài nguyên học thuật phong phú và sỹ số lớp nhỏ; yêu cầu đầu vào cho các chương trình sau đại học được nới lỏng; nhiều cơ hội du học và học bổng; đặc quyền sử dụng các phòng thí nghiệm và cơ sở nghiên cứu quốc gia cùng các hỗ trợ nghề nghiệp. Hiện chưa rõ chỉ tiêu tuyển hệ chuyên FEP hàng năm là bao nhiêu. Trước đây các trường đại học được phép tuyển theo chương trình IFAP không quá 5% tổng số nhập học năm nhất.
IFAP tuyển chọn chủ yếu dựa vào thành tích Olympiad, nghiên cứu học thuật, v.v… Điều đó chắc chắn mang lại lợi thế cạnh tranh cho sinh viên ở những thành phố lớn tập trung nhiều nguồn tài nguyên, do đó gây bất lợi cho sinh viên có nền tảng kinh tế xã hội thấp, nhất là ở các vùng nông thôn. Trong chương trình FEP điểm thi gaokao giữ vai trò quan trọng nhất, điều này đảm bảo cơ hội cạnh tranh tương đối bình đẳng cho những thí sinh có hoàn cảnh kém may mắn.
Giữ nguyên mục tiêu, thay đổi cách tiếp cận
Vào cuối tháng 1 năm 2020, đại dịch COVID-19 đột ngột đóng băng xã hội Trung Quốc trong ba tháng. Đến nay, khi tình hình đã được kiểm soát, các trường học trên cả nước dần mở cửa trở lại. Nhóm đầu tiên khôi phục hoạt động học tập tại trường là học sinh lớp cuối cấp trung học, họ phải ôn luyện chuẩn bị cho kỳ thi gaokao đã bị hoãn (vào ngày 7-8 tháng 7). Sau đó các trường đại học trong nhóm thử nghiệm FEP công bố quy chế tuyển sinh đã từ lâu được thí sinh mong đợi.
Các trường trong nhóm thử nghiệm dồn những nguồn lực tốt nhất của họ cho lứa tuyển sinh theo FEP, hứa hẹn một lộ trình học thuật xứng đáng cho những sinh viên được tuyển chọn. Đại học Tsinghua (Thanh Hoa) nổi tiếng với 5 chương trình STEM, đã công bố kế hoạch tuyển sinh FEP vào ngày 7 tháng 5 năm 2020. Trường đại học hàng đầu này tuyển sinh FEP vào 3 nhóm ngành: khoa học cơ bản chú trọng học thuật gồm các ngành toán, vật lý và hóa học; khoa học cơ bản chú trọng kỹ thuật gồm sinh-hóa và cơ khí ứng dụng; và khoa học nhân văn cơ bản gồm ngành cổ tự Trung hoa, lịch sử và triết học. Sinh viên được phân bố vào 5 học viện được thiết kế đặc biệt để trau dồi kỹ năng theo nhóm ngành. Sau đó họ sẽ đi theo một lộ trình học tập đại học, sau đại học và nghiên cứu sinh tiến sĩ được vạch sẵn cho toàn khóa.
Đại học Bắc Kinh, cũng là một trường hàng đầu của Trung Quốc, đã công bố quy chế tuyển sinh FEP cùng ngày với Thanh Hoa. Tương tự như Thanh Hoa, Đại học Bắc Kinh cũng đào tạo 3 nhóm ngành, nhưng nhấn mạnh đến các ngành nhân văn nổi trội của trường, gồm lịch sử, triết học, và Trung hoa cổ văn, cùng với các ngành khoa học như vật lý, toán, sinh học và y học.
Để vào được danh sách dự tuyển của Thanh Hoa, Bắc Kinh hay các trường hàng đầu khác, thí sinh phải có điểm gaokao đạt ngưỡng điểm trúng tuyển quy định cho các trường tốp 1 của tỉnh. Những thí sinh có tài năng nổi bật trong những lĩnh vực học thuật nhất định, ngoài điểm thi gaokao, phải đạt giải nhì trở lên ở các kỳ thi cấp quốc gia mới được chọn vào danh sách dự tuyển FEP. Kỳ thi do trường thực hiện được cho là để kiểm tra kiến thức ở mức cao hơn chương trình phổ thông, thậm chí còn khó hơn kỳ thi gaokao. Bước cuối cùng của quy trình tuyển chọn gắt gao và kỹ lưỡng này là cuộc phỏng vấn trực tiếp, được ghi âm, với hội đồng giáo sư của trường.
Chương trình cải cách chưa từng có này và mức độ tập trung nguồn lực thể hiện tham vọng nuôi dưỡng tài năng của chính quyền Trung Quốc nhằm duy trì tự chủ trong chiến lược phát triển đất nước. Tuy nhiên, tiêu chí tuyển sinh cao bất thường cho thấy chỉ một số ít sinh viên – những đại diện sáng chói nhất của thế hệ trẻ toàn quốc – sẽ được chọn. Đối với những người này, đó là một lộ trình được sắp đặt sẵn cho 4 năm học đại học và xa hơn, một sự đảm bảo cuộc sống an toàn và cũng hoàn toàn dễ đoán trước.