Giáo dục đại học tại Kosovo: Cuộc chuyển giao kéo dài

Xhavit Rexhaj

Xhavit Rexhaj là hiệu phó đối ngoại, Đại học AAB, Pristina, Kosovo. E-mail: xhavit.rexhaj@aab-edu.net. Bài báo này đã xuất hiện trong một hình thức khác trên tạp chí Stepping Into a New Era, do A. Glass biên tập (European Association for International Education, 2014 Conference Conversation Starter)

Cũng như xã hội Kosovo, hệ thống giáo dục đại học của nước này cũng đang trải qua một quá trình chuyển biến dài: từ một hệ thống bị chính trị hóa và hủy diệt hoàn toàn cuối những năm 90 đến một hệ thống đang cố gắng phấn đấu cung cấp một dịch vụ có chất lượng và hội nhập với châu Âu.

Kosovo có dân số 1,8 triệu dân, thuộc loại trẻ nhất châu Âu với 45% dưới 25 tuổi và hơn 25% dưới 15 tuổi. Theo cuộc điều tra dân số năm 2011, Kosovo có tỷ lệ sinh viên học sau phổ thông là 6,72%, thấp hơn các nước Tây Balkan (trung bình 8-14%). 15 năm sau chiến tranh năm 1999, Kosovo nâng tỷ lệ sinh viên từ 12 lên 55 trên một ngàn dân. Giai đoạn này cũng chứng kiến những sự thay đổi có tính cấu trúc của hệ thống.

Mở rộng vô kế hoạch và những thay đổi cấu trúc

Số lượng trường đại học công tăng từ một trường (Đại học Pristina – UP, thành lập năm 1970) với 27 ngàn sinh viên lên 6 trường dạy bằng tiếng Anbani (thành lập trong khoảng thời gian 2010-2013) và một trường dạy bằng tiếng Serb (thành lập năm 2000), với tổng số sinh viên năm 2014 là trên 75 ngàn. Các trường tư cũng mọc ra như nấm. Từ 2004 đến 2014, số lượng trường tư (gọi là “colleges” hoặc “higher schools”), được các cơ quan chức năng tổ chức cấp phép và kiểm định, tăng từ 2 lên 25. Hệ thống các trường tư chiếm khoảng 1/3 số sinh viên ở Kosovo, tập trung chủ yếu ở bậc đại học và thạc sỹ và đang tiếp tục tăng.

Hệ quả của việc phát triển nóng

Một số dữ liệu hiếm hoi của Bộ Giáo dục, Khoa học và Công nghệ – và Cục Thống kê về số lượng sinh viên nhập học và tốt nghiệp ở trường UP trong giai đoạn 2008-2013 cho thấy số sinh viên tăng khá nhanh. Việc tăng nhanh số lượng sinh viên đã ảnh hưởng rất xấu tới chất lượng đào tạo và hiệu quả học tập của sinh viên, khi số lượng sinh viên tốt nghiệp giảm đi cả về số tuyệt đối cũng như tỷ lệ tương đối. Trong năm học 2008- 2009 có 5161 sinh viên tốt nghiệp, bằng 2/3 số sinh viên nhập học năm 2005 là 7000. Cùng năm học này, UP nhận thêm 10 ngàn sinh viên mới. Ba năm sau, năm 2011, chỉ có 4496 sinh viên – tức 45% số nhập học – tốt nghiệp tham gia vào thị trường lao động. Hậu quả là số sinh viên nhập học tăng hơn 40% trong 3 năm (2005-2008), khi đầu ra thay cho việc tăng lại giảm khoảng 10%. Số liệu cho thấy sự yếu kém của hệ thống: số sinh viên nhập học tăng, nhưng số tốt nghiệp giảm do sinh viên bỏ học, lưu ban – như hệ quả của việc mở rộng hệ thống ngoài tầm kiểm soát – và xu thế đó vẫn tồn tại đến tận hôm nay.

Mặc dù số lượng sinh viên trong các trường công tăng gấp 3 lần trong giai đoạn 2008-2013, ngân sách nhà nước tăng không tương xứng (ít hơn 40%), số lượng giáo viên tăng ít hơn 30%, cơ sở vật chất cũng vậy. Trung bình các trường công ở Kosovo chi khoảng €300-€500 cho một sinh viên một năm, chỉ bằng 1/3 các nước trong khu vực Tây Balcan và bằng 1/15 các nước trong khối OECD. Cho đến tháng 6 năm 2014, sinh viên trường công chỉ phải trả một khoản học phí thấp khoảng €100 ($130). Để lấy lòng dân trong chiến dịch tranh cử 2014, chính phủ hứa hẹn giảm 50% học phí. Kết quả là phí chuyển tiền và chi phí quản lý việc thu học phí đã lớn hơn số học phí thu được. Hệ thống mở rộng nhưng không được cấp đủ nguồn lực. Thay vào đó các nguồn lực hiện có lại bị phân tán cho một hệ thống được mở rộng kinh khủng, đội ngũ giảng viên và quỹ tài chính của UP bị chia bớt cho các trường công khác. Đây là lý do dễ hiểu giải thích tình trạng này đang ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng dạy và học như thế nào.

Xếp xó việc nghiên cứu

Ngoài việc chất lượng giảng dạy, các hoạt động về học thuật và nghiên cứu được giảm xuống tối thiểu. Bộ trưởng và các cố vấn ra sức tuyên truyền về việc Kosovo là một “xã hội tri thức”. Nhưng các trường đại học hầu như không tạo ra và đóng góp tri thức cho xã hội dưới dạng các nghiên cứu hoặc những kỹ năng được ứng dụng. Ngược lại, hệ thống giáo dục đại học đã dần dần biến thành bộ máy bơm những nội dung tri thức đã lạc hậu cho thế hệ sau. Với việc tăng nhanh số lượng sinh viên, tuyệt đại đa số ngân sách nghiên cứu bị chuyển sang cho giảng dạy và nghiên cứu không còn là một hoạt động học thuật đáng được chú ý nữa.

Với nhiều nhà học thuật, nghiên cứu trở thành đường tắt để có thể lên chức và được tăng lương. Mục tiêu của việc “tiến hành nghiên cứu” là bảo đảm sự ổn định cá nhân trong một môi trường luôn thay đổi. Tình hình gần đây trở nên xấu hơn khi một số giáo sư, thậm chí hiệu trưởng, công bố các công trình của họ trong những tạp chí khoa học rởm ở Ấn Độ để lấy chức danh giáo sư. Tuy nhiên gần đây việc bê bối này không che dấu báo chí được nữa. Cuối năm 2014, dưới sức ép của truyền thông trong nước cũng như quốc tế và các cuộc biểu tình của sinh viên, hiệu trưởng trường UP đã phải từ chức. Phóng viên điều tra đang hé mở các hoạt động nghiệp vụ đáng ngờ của các giáo sư và giảng viên đại học.

Vai trò của hệ thống giáo dục đại học

Cố gắng của chính phủ nhằm thu hút đông sinh viên tham gia vào hệ thống giáo dục đại học rõ ràng là đi lệch hướng. Các trường đại học buộc phải đóng vai chính trị xã hội chứ không còn vai trò học thuật thuần túy. Việc tăng số sinh viên trường  công  và  trường  tư  không  làm  tăng  sốlượng tốt nghiệp cũng như việc làm của những sinh viên này và có vẻ như chỉ là lui lại thời điểm ném họ vào thị trường lao động tràn ngập những người không đủ kỹ năng. Ngoài ra việc thành lập trường đại học tại các thành phố lớn có thể mang lại phiếu bầu như cuộc bầu cử năm 2014 cho thấy. Nhưng lặp đi lặp lại khắp Kosovo việc mở trường như thế sẽ giảm chất lượng các trường uy tín ở thủ đô.

Những thay đổi gần nhất

Trong năm 2014 đã có một số thay đổi hứa hẹn bước phát triển mới trong hệ thống giáo dục đại học ở Kosovo. Bộ trưởng giáo dục mới được bổ nhiệm, hiệu trưởng mới của trường UP cũng được bầu. Bộ trưởng mới đã bắt đầu một loạt những chính sách mới nhằm cải tổ hệ thống, còn hiệu trưởng mới thì tập trung cải tổ chất lượng đào tạo của UP. Chắc phải cần đến 5-7 năm nữa mới biết được những cải cách bây giờ có hiệu quả đến đâu. Dù sao thì sự xuất hiện của họ cũng là ánh sáng cuối đường hầm của hệ thống giáo dục đại học Kosovo.