Cuộc khủng hoảng người tỵ nạn Syria và giáo dục đại học

Hans de Wit và Philip G. Altbach

Giáo sư Hans de Wit là Giám đốc Trung tâm Giáo dục đại học quốc tế, Boston College. E-mail: dewitj@bc.edu. Philip G. Altbach là giáo sư nghiên cứu và Giám đốc sáng lập của Trung tâm này. E- mail: altbach@bc.edu.

Tình trạng khủng hoảng người tỵ nạn leo thang nhanh chóng tại châu Âu đang là chủ đề nổi bật trên các trang tin quốc tế trong thời gian qua, nhưng thật bất ngờ, chỉ gần đây thôi, cộng đồng giáo dục đại học mới bắt đầu cảnh báo về vai trò của cũng như nghịch lý mà lĩnh vực này sẽ phải đối mặt. Vì vậy, việc nghiên cứu về nhu cầu cũng như thách thức của giáo dục đại học như là hệ quả của cuộc khủng hoảng này là điều cần thiết.

Làn sóng di cư tỵ nạn, chủ yếu từ Syria và còn bao gồm cả từ Eritrea, Libya, Afghanistan, vùng lãnh thổ Kurd và Iraq, được ghi nhận lên đến con số hàng trăm ngàn người. Con số này cần được tính gộp vào số lượng đáng kể những người từ châu Phi cố gắng di dời tới châu Âu trong những năm qua. Động lực của làn sóng nhập cư này bao gồm cả lý do chính trị và kinh tế: người tỵ nạn muốn thoát khỏi chủ nghĩa khủng bố, nội chiến và đói nghèo tại quê hương. Trong nhiều năm qua, nỗ lực của những người tỵ nạn châu Phi cố gắng vượt qua Địa Trung Hải thường được xem là bi kịch của con người, là hệ quả của tình trạng kinh tế khó khăn và ít nhận được sự giúp đỡ từ các quốc gia “tiếp nhận” cũng như cộng đồng và chính phủ của các quốc gia này. Làn sóng tỵ nạn mới từ Trung Đông, đặc biệt từ Syria, dường như đang nhận được nhiều phản ứng tích cực hơn ít nhất từ phía Tây Âu, mặc dù tại một số quốc gia khu vực Trung và Đông Âu như Hungary thì không được thể hiện tính chào đón như thế.

Động lực của làn sóng nhập cư này bao gồm cả lý do chính trị và kinh tế: người tỵ nạn muốn thoát khỏi chủ nghĩa khủng bố, nội chiến và đói nghèo tại quê hương.

Tiềm năng nguồn nhân lực từ người tỵ nạn Trung Đông

Tại sao cần đặt vấn đề này? Trước tiên, những người tỵ nạn Syria đang rời bỏ một đất nước mà ở đó cả chính phủ của Tổng thống Assad lẫn Nhà nước Hồi giáo IS đều dính vào các hành động khủng bố kinh hoàng chống lại người dân địa phương. Dân tỵ nạn thường được nhìn nhận như các nạn nhân chính trị (điều có thể tạo nên sự thông cảm tại nước tiếp nhận) hơn là những người tỵ nạn kinh tế. Những người tỵ nạn từ Iraq và vùng lãnh thổ Kurd cũng được nhìn nhận theo cách thức tương tự.

Mặt khác và khi xét đến yếu tố giáo dục, người tỵ nạn từ Syria, Iraq và vùng lãnh thổ Kurd thường được đánh giá là được đào tạo tốt hơn và do đó có nhiều tiềm năng hơn để hoà nhập vào xã hội cũng như thị trường lao động tại nước tiếp nhận. Trong cuộc chiến cạnh tranh tài năng hiện nay, những người tỵ nạn này không nên chỉ được xem là các nạn nhân và là thành tố tiêu hao tiền của cho nền kinh tế địa phương, mà về mặt dài hạn cần được chào đón như các tài năng tương lai của nền kinh tế tri thức.

Nhiều hãng truyền thông đã đưa tin về các chuyên gia trẻ, nói được tiếng Anh từ Trung Đông thể hiện mong muốn của họ được học tiếp hoặc được nhận làm những việc đòi hỏi có kỹ năng và đóng góp cho nền kinh tế châu Âu.

Trong khi đang phải vật lộn với vấn đề về số lượng và khả năng tiếp nhận, nước Đức và một số quốc gia châu Âu khác cũng đang nắm lấy tiềm năng này bằng cách xây dựng chính sách của mình một cách tinh tế hơn. Mặc dù rất dễ hiểu là vấn đề nhân đạo đang là nội dung chính của các phát biểu chính thức, các nhà chức trách của Đức cũng đang thể hiện rõ rằng những người tỵ nạn cũng có thể xem là tài sản cho nước Đức và các nước châu Âu khác trong ngắn hạn và đặc biệt là dài hạn. Các trường đại học Đức đang kỳ vọng sẽ tiếp nhận 10 ngàn sinh viên trong số 800 ngàn người tỵ nạn đang nhập cư vào nước của họ.

Ít nhất tại thời điểm này, rất ít ý kiến nêu lên vấn đề “chảy máu chất xám” đối với Syria và Iraq. Thách thức hiện tại đang che phủ hệ quả lâu dài và trong mọi tình huống, phần lớn các nước châu Âu thể hiện rất ít mối lo lắng về mặt đạo đức trong việc giữ chân nhân tài từ các nước nghèo hơn. Các nghiên cứu hiện tại thường là các thảo luận về “tỷ lệ ở lại” và việc sử dụng nhân tài nước ngoài mà bỏ qua nhu cầu nhân lực tại các quốc gia nơi người tỵ nạn ra đi. Khi có ai đó có thể hy vọng rằng những công dân Syria và Iraq được đào tạo tốt sẽ trở về nước mình khi tình hình được cải thiện, thì các số liệu thống kê cho thấy thực chất có rất ít người tỵ nạn lảm như vậy.

Trách nhiệm, thách thức và cơ hội dành cho cộng đồng khoa học

Tại một số ít nước, sinh viên, cộng đồng khoa học, các trường đại học và chính phủ đã bắt đầu triển khai cách thức giúp đỡ các nhà khoa học trẻ, sinh viên và tất nhiên là các học giả và giảng viên trong số những người tỵ nạn từ Syria và Đông Âu hoà nhập vào nền giáo dục. Điều này được thể hiện qua việc tăng số lượng học bổng, tăng nhanh quá trình đánh giá bằng cấp cũng như tổ chức các khoá đào tạo ngôn ngữ và cung cấp cơ sở vật chất như ký túc xá. Các tổ chức như Cơ quan trao đổi học thuật Đức DAAD, EP Nuffic – Hà Lan và Viện Giáo dục quốc tế – Hoa Kỳ đã thể hiện vai trò quan trọng trong việc đưa vấn đề người tỵ nạn vào trong lộ trình chung của giáo dục đại học cũng như hỗ trợ học bổng và giúp đỡ khác về mặt hậu cần.

Bản thân các trường đại học cũng đóng vai trò quan trọng. Họ phản ứng nhanh và độc lập theo nhiều cách. Họ giảm bớt các thủ tục nhiêu khê trong quá trình tuyển sinh, mở nhiều khoá học cho sinh viên là người tỵ nạn, cung cấp dịch vụ tư vấn và các dịch vụ khác cho những sinh viên này cũng như gia đình của họ. Vì phần lớn sinh viên không có các bằng chứng về bằng cấp phù hợp đã có, các trường đại học thông qua kiểm tra và các hình thức khác, có thể xác định được trình độ học phù hợp cho sinh viên. Trong một số trường hợp, cần phải đào tạo thêm về ngôn ngữ và văn hoá.

Tất cả các điều này đều đòi hỏi cam kết về nguồn lực con người và tài chính. Trong thời điểm khó khăn về tài chính, đây không phải nhiệm vụ dễ dàng. Chính phủ, các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức như Liên minh Châu Âu có thể và cần phải tham gia hỗ trợ.

Một thách thức khác nữa cần được đề cập đến, bởi đó là điều mà các chính phủ như Hoa Kỳ và Anh Quốc và có thể nhiều nước khác vẫn rất lo lắng. Đó là việc đảm bảo sao cho những người tỵ nạn sau khi đã được nhập học tại các trường đại học sẽ hoàn toàn tập trung vào học hành thay vì chuyển thành mối hiểm nguy về mặt an ninh. Với nhiều người Hoa Kỳ, ký ức về sự kiện ngày 9 tháng 11 vẫn còn rất lớn.

Bản thân các trường đại học cũng sẽ nhận ra là việc phản ứng tích cực với cuộc khủng hoảng này sẽ đem lại lợi ích cho họ trong việc quốc tế hoá và cung cấp cho cộng đồng khoa học cơ hội tương tác xã hội.

Cũng đã có một số kế hoạch nhằm xây dựng các trường đại học dành riêng cho người tỵ nạn trong khu vực. Thấy rõ nhất là 3 dự án của các Quỹ Hồi giáo nhằm xây dựng các trường đại học loại này tại Thổ Nhĩ Kỳ. Thách thức đối với các kế hoạch này là tìm được giảng viên phù hợp, đảm bảo đào tạo được liên tục và có chất lượng.

Bản thân việc thành lập một trường đại học nói chung là một quá trình rất khó khăn và tốn kém. Thành lập trường đại học dành cho các sinh viên là dân tỵ nạn đã bị chấn thương về tâm lý càng khó khăn hơn.

Nhiều hãng truyền thông đã đưa tin về các chuyên gia trẻ, nói được tiếng Anh từ Trung Đông thể hiện mong muốn của họ được học tiếp hoặc được nhận làm những việc đòi hỏi có kỹ năng và đóng góp cho nền kinh tế châu Âu.

Kết luận

Tất cả những nỗ lực nêu trên đều đáng tán dương nhưng vấn đề nảy sinh cũng rất nhiều. Riham Kusa đã viết trên tờ Al-Fanar (01/9/2015), nghịch lý của sinh viên là phải lựa chọn giữa việc trả tiền cho những kẻ môi giới vượt biên hay cố gắng tìm kiếm cơ hội học bổng ở châu Âu. Và thật không may, xác suất để rơi vào việc thứ nhất lại cao hơn việc thứ hai. Thách thức đối với cộng đồng học thuật châu Âu là làm sao để tăng được cơ hội tiếp cận đại học cho những người tỵ nạn này.

Cuộc khủng hoảng càng kéo dài, thì khó khăn trong việc sắp xếp đủ chỗ học đại học cho người tỵ nạn càng lớn và vấn đề chảy máu chất xám càng nghiêm trọng. Kinh nghiệm cho thấy, người tỵ nạn nếu rời xa quê hương quá lâu và càng hoà nhập tốt với cuộc sống mới thì càng ít có xu hướng trở về. Tuy vậy, đó cũng không phải là lý do để cộng đồng đại học từ chối hỗ trợ người tỵ nạn Syria thông qua việc cung cấp chỗ học và học bổng cho sinh viên, tạo việc làm cho các học giả cũng như các giải pháp khác. Điều này là cần thiết với châu Âu, Bắc Mỹ và nhiều nước khác trên thế giới, bao gồm cả những nước Ả rập láng giềng như Ả rập Saudi, Các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Qatar – những nước cho đến nay gần như vẫn chưa tham gia gì nhiều và qua đó đổ toàn bộ gánh nặng lên Liban và Jordan.■