Citius, Altius, Fortius – Bảng xếp hạng các trường đại học toàn cầu có phải là “Thế vận hội Olympic” của giáo dục đại học?

Maria Yudkevich, Philip G. Altbach và Laura E. Rumbley

Maria Yudkevich là Phó Hiệu trưởng của trường Đại học Nghiên cứu Quốc dân – Viện Kinh tế Cao cấp, Moscow, Liên bang Nga. E-mail: 2yudkevich@gmail.com. Philip G. Altbach là giáo sư nghiên cứu và giám đốc sáng lập Trung tâm Giáo dục đại học quốc tế tại Boston College. E-mail: altbach@bc.edu. Laura E. Rumbley là Phó giám đốc Trung tâm Giáo dục đại học quốc tế tại Boston College. E-mail: laura.rumbley@bc.edu.

Các từ La tinh Citius, Altius, Fortius – phương châm chính thức của Thế vận hội Olympic – có nghĩa là “nhanh hơn, cao hơn, mạnh hơn”.

Phép so sánh ẩn dụ này có nghĩa là gì? Người ta đã dùng nhiều ẩn dụ khi bàn đến bảng xếp hạng các trường đại học toàn cầu. Chúng tôi nhận thấy việc xếp hạng các trường đại học có nhiều tính chất giống như các cuộc thi thể thao và có những tương đồng đáng kể giữa các cuộc thi mang tính học thuật lớn với Thế vận hội Olympic.

Bảng xếp hạng đại học toàn cầu và Thế vận hội Olympic đều có tính cạnh tranh cao, tạo cho người tham gia cơ hội giành được những phần thưởng danh giá, uy tín, giúp người tham gia thấy rõ triển vọng thành công trong tương lai. Nếu các vận động viên tham gia Thế vận hội Olympic có cơ hội trở nên nổi tiếng ở tầm quốc gia, quốc tế và trở nên giàu có, thì các trường đại học vượt trội trong bảng xếp hạng có thể nhận được sự thừa nhận quốc tế, sự quan tâm từ sinh viên, giảng viên tiềm năng, nguồn tài chính từ các tổ chức tư nhân, từ ngành công nghiệp, từ các mạnh thường quân cũng như từ chính phủ.

Các bảng xếp hạng toàn cầu: “Sân chơi”

Cả Thế vận hội và các bảng xếp hạng đại học toàn cầu đều quy tụ những diễn viên sở hữu đồng thời hai tố chất: hiểu được giá trị của các màn biểu diễn đẳng cấp cao trên sân khấu thế giới và có tham vọng giành chiến thắng. Tuy nhiên không phải tất cả đối thủ trong các cuộc tranh tài đều có xuất phát điểm như nhau. Để thể hiện tốt trong các cuộc thi quốc tế dành cho giới tinh hoa này cần có trí thông minh và nhiều tiền. Có kinh nghiệm, nắm vững quy tắc của sân chơi cũng là một lợi thế, vì thành công thường đến với người biết phát huy tối đa các điểm mạnh và hạn chế các điểm yếu của mình.

Ngoài ra, một số đặc tính tự nhiên vốn có cũng gia tăng khả năng thành công trong Thế vận hội Olympic cũng như trong các bảng xếp hạng. Ví dụ, danh sách các huy chương trong một số môn thể thao cụ thể thường xuyên đại diện cho các quốc gia có điều kiện đào tạo tự nhiên tốt cho những môn thể thao đó. Hiện tượng này cũng xuất hiện trong các bảng xếp hạng đại học thế giới. Rõ ràng nhất là các nước và các trường sử dụng tiếng Anh trên thế giới hiển nhiên ở vị trí nhiều ưu thế (so sánh trong cùng bảng xếp hạng), so với các nước và các trường nằm ở khu vực thế giới không nói tiếng Anh. Các ưu thế đó bao gồm: hệ thống học thuật của họ bằng tiếng Anh – ngôn ngữ khoa học có tính toàn cầu, là khu vực phát hành nhiều các ấn phẩm khoa học hàng đầu và cũng là nơi có nhiều người tham gia đánh giá ngoại biên kiểm soát việc công bố công trình trong các ấn phẩm đó.

Tìm kiếm huy chương: Đãi cát tìm vàng

Vươn lên các vị trí cao trong bảng xếp hạng đại học toàn cầu cũng giống như tìm kiếm huy chương ở Thế vận hội Olympic, đây là một trò chơi có tổng bằng không. Tại Thế vận hội, chỉ có một huy chương vàng, một huy chương bạc và một huy chương đồng duy nhất. Điều này cũng đúng cho Bảng xếp hạng đại học toàn cầu. Chỉ có một trường đại học ở vị trí số một và chỉ 100 tổ chức học thuật có thể lọt vào Top 100, mặc dù trong thực tế, không có bất kỳ giới hạn số lượng nào cho các tổ chức học thuật xuất sắc. Một số quốc gia có những nỗ lực ngoạn mục để trở thành đối thủ đáng gờm trong các bảng xếp hạng quốc tế, cũng như trong các sự kiện thể thao quốc tế lớn như Thế vận hội Olympic. Họ chi nhiều tiền để đạt được mục tiêu. Giành những vị trí cao trong các lĩnh vực này trở thành ưu tiên quốc gia và những thành tựu đạt được là động lực chính trị. Một số tổ chức đào tạo đại học ở các nước như Trung Quốc, Pháp, Đức và Nga xác định rõ mục tiêu chính để nâng hạng là giành được thành tích cao hơn trong cuộc đua tài. Huy động mọi nguồn lực để đạt được sự vĩ đại trong cuộc cạnh tranh toàn cầu của các trường đại học không khác với những gì chúng ta thấy khi các nước huy động các đội tuyển của họ tham gia vào Thế vận hội Olympic.

Xuất sắc sản sinh ra xuất sắc: Nhu cầu về hệ thống nuôi dưỡng tốt

Hiếm có hiện tượng các vận động viên ưu tú nhất thế giới, hoặc các trường đại học hàng đầu của thế giới xuất hiện từ một hệ thống yếu kém. Điều này cho thấy tầm quan trọng của toàn bộ hệ thống nuôi dưỡng có khả năng sản sinh ra người chiến thắng. Để có được vị trí hàng đầu trong bảng xếp hạng, cần thiết đầu tư vào các trường đại học hàng đầu, nhưng cũng cần đầu tư vào hệ thống học tập rộng hơn đang nuôi dưỡng những trường đại học hàng đầu này.

Tại sao điều này là cần thiết? Các trường đại học quốc gia tốt nhất cần một nguồn năng lượng tái tạo là các tài năng học tập mới. Tương tự như vậy, để có thể cạnh tranh trong Thế vận hội, nhất thiết phải có một cơ sở hạ tầng tốt, được đầu tư thích đáng nhằm hỗ trợ phát triển thể chất cho trẻ em và phát triển thể thao trong thanh thiếu niên.

Ngoài ra, các trường đại học mạnh cần một môi trường cạnh tranh để khai thác được tiềm năng của họ. Lý tưởng nhất là ở vào một vị thế buộc phải tích cực cạnh tranh với các trường khác để có được sinh viên, giảng viên và các nguồn tài trợ. Các tổ chức giáo dục thiếu kinh nghiệm cạnh tranh ở cấp địa phương hay cấp quốc gia sẽ khó đủ sức cạnh tranh
trên trường quốc tế. Điều tương tự cũng có thể thấy với các môn thể thao: cơ hội tập luyện cùng, hoặc tranh đua với những đối thủ mạnh nhất trong cùng lĩnh vực cho phép các vận động viên có tham vọng phát hiện ra những điểm yếu của mình, rèn rũa kỹ năng và vươn lên tầm cao mới. Khả năng thu hút tài năng cũng là một nét tương đồng giữa các quốc gia giành thành tích cao ở Thế vận hội và các quốc gia có hệ thống giáo dục đại học mạnh.

Trong Thế vận hội, đội tuyển quốc gia đại diện cho một quốc gia bất kỳ có thể bao gồm các vận động viên (hoặc huấn luyện viên) đến từ các nước khác nhưng đã có quốc tịch của đất nước mà đội tuyển này đại diện và họ tham gia đội tuyển với tư cách công dân của quốc gia này. Nhiều trường đại học trên thế giới đang có xu hướng tương tự: nỗ lực cải thiện vị trí cạnh tranh của họ trên bảng xếp hạng đại học toàn cầu bằng cách thu hút nhân tài hàng đầu từ các quốc gia khác.

Bảng xếp hạng đại học toàn cầu và Thế vận hội Olympic đều có tính cạnh tranh cao, tạo cho người tham gia cơ hội giành được những phần thưởng danh giá, uy tín, giúp người tham gia thấy rõ triển vọng thành công trong tương lai.

Vinh quang sụp đổ: Mặt trái của chiếc huy chương

Đáng buồn thay, các cuộc thi diễn ra quanh chúng ta đều có mặt tối. Tham nhũng trong thế giới bóng đá chuyên nghiệp, các vụ bê bối doping ở các cuộc đua xe đạp, các Thế vận hội Olimpics không thiếu những hiện tượng phi thể thao như vậy. Các vận động viên sử dụng doping để nâng cao hiệu suất, còn trong cuộc đua giành thứ hạng của các trường đại học thì cách gian lận để nâng cao thành tích hay được sử dụng là công bố các công trình nghiên cứu ở một số tạp chí, mặc dù là các ấn bản vì lợi nhuận, nhưng do những sai lầm nào đó vẫn được thống kê chỉ số truy cập trong các cơ sở dữ liệu chính như Web of Science hoặc Scopus. Một thực tế khác nữa là một số tổ chức đánh giá tập trung vào mục tiêu tìm kiếm lợi ích thương mại cho chính họ hơn là đo lường chất lượng hoạt động của các trường đại học một cách khách quan.

Vì sao lại có những hành vi gian lận đó? Để có được vinh quang trong bảng xếp hạng, cũng giống như để chiến thắng trên các sân chơi Olympic đòi hỏi một cam kết lâu dài, một quyết tâm cao. Nếu thất bại, cái giá phải trả là rất lớn khiến những người tham gia cuộc chơi sẵn sàng làm bất cứ điều gì có thể để đạt mục đích.

Citius, Altius, Fortius – Phải chăng phương châm đúng, nhưng cuộc chơi đang diễn ra theo cách thức sai lầm?

Nhanh hơn, cao hơn, mạnh hơn – có ai lại không xúc động vì lời kêu gọi đến với vinh quang đầy cảm hứng này? Các huy chương – giải thưởng trong các cuộc thi Olympic được trao cho các vận động viên thi đấu xuất sắc nhất theo thứ tự từ cao xuống thấp. Điều này thoả mãn được các vận động viên hàng đầu thế giới. Nhưng trong cuộc đưa thứ hạng toàn cầu của các trường đại học, việc đánh giá thành tích phải vượt ra ngoài khuôn khổ thứ tự trong danh sách xếp hạng. Một trường đại học khi cam kết theo đuổi con đường dẫn tới sự vĩ đại – nhanh hơn, cao hơn, mạnh hơn – phải dựa trên một sự hiểu biết sâu sắc về bản chất phức tạp và đa diện của các trường đại học, cũng như phải nghiên cứu kỹ cách thức một tổ chức giáo dục có thể cùng lúc nuôi dưỡng tốt nhất sự phát triển lành mạnh, năng động của chính nó cũng như đem đến lợi ích cho cộng đồng.

Những nỗ lực có tính nền tảng đó, bên ngoài sự phô trương của đèn màu và những khúc khải hoàn, cần phải được triển khai thận trọng, có mục đích và nhất quán. Đồng thời, cũng cần nhận thức rằng không phải tất cả các trường đại học cần tham gia vào cuộc đua đẳng cấp Olympic, điều quan trọng hơn với họ là tập trung vào việc cung cấp một dịch vụ đào tạo tốt cho sinh viên và phục vụ nhu cầu của cộng đồng địa phương. Các bảng xếp hạng, cũng như Thế vận hội, là sân chơi dành cho một số ít những trường đại học tìm kiếm đẳng cấp. ■